← 16 September 2026's Current Affairs · Economy GS-3 Prelims ★★★★☆ Mains ★★★★★
सरकारकडून उच्च-मूल्याच्या UPI व्यवहारांवर मर्चंट डिस्काउंट रेट लागू
बातमीत का?
UPI कोण चालवते? सरकार नाही — नव्या 0.4% MDR मागील NPCI कोन
सरकारने 2,000 रुपयांहून अधिक रकमेच्या UPI मर्चंट पेमेंटवर 0.4% मर्चंट डिस्काउंट रेट (MDR) अधिसूचित केला असून, व्यक्ती-ते-व्यक्ती (P2P) व्यवहार मात्र मोफतच राहतील.
Why it matters: asked in UPSC 2017; GS-3 core
What you need to know
2 मिनिटे
सरकारने व्यापाऱ्यांना केल्या जाणाऱ्या 2,000 रुपयांहून अधिक रकमेच्या UPI व्यवहारांवर 0.4% मर्चंट डिस्काउंट रेट (Merchant Discount Rate, MDR) अधिसूचित केला आहे, तर व्यक्ती-ते-व्यक्ती व्यवहार आणि लहान रकमेचे मर्चंट पेमेंट शुल्कमुक्त ठेवण्यात आले आहेत.
युनिफाइड पेमेंट्स इंटरफेस (Unified Payments Interface, UPI) हे नॅशनल पेमेंट्स कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया (National Payments Corporation of India, NPCI) या संस्थेद्वारे चालवले जाते, जी भारतीय रिझर्व्ह बँकेच्या (RBI) मार्गदर्शनाखाली स्थापन झालेली ना-नफा तत्त्वावरील संस्था आहे.
अर्थ मंत्रालयाने स्पष्ट केले आहे की हे शुल्क एकूण मर्चंट व्यवहारांच्या संख्येच्या तुलनेत अत्यंत लहान भागालाच लागू होईल.
स्रोत: The Hindu · Topper IAS editorial
महत्त्वाची तथ्ये
Remember these
- 2,000 रुपयांहून अधिक रकमेच्या UPI मर्चंट पेमेंटवर 0.4% MDR अधिसूचित
- व्यक्ती-ते-व्यक्ती (P2P) UPI व्यवहार शुल्कमुक्त राहणार
- UPI ची चालना नॅशनल पेमेंट्स कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया (NPCI) करते
- NPCI ही RBI च्या मार्गदर्शनाखाली स्थापन झालेली ना-नफा तत्त्वावरील संस्था आहे
- अर्थ मंत्रालयाच्या मते हे शुल्क एकूण मर्चंट व्यवहारांच्या केवळ लहान भागालाच लागू होईल
पूर्व · मुख्य
How the exam will ask it
पूर्व
- 0.4% चा मर्चंट डिस्काउंट रेट फक्त 2,000 रुपयांहून अधिक रकमेच्या व्यापाऱ्यांना केल्या जाणाऱ्या UPI पेमेंटवर लागू होतो.
- रक्कम कितीही असली तरी व्यक्ती-ते-व्यक्ती UPI हस्तांतरणे मर्चंट डिस्काउंट रेटमधून वगळण्यात आली आहेत.
- UPI चालवणारी संस्था NPCI ही RBI च्या मार्गदर्शनाखाली कार्यरत असलेली ना-नफा तत्त्वावरील संस्था आहे.
मुख्य
GS पेपर 3 - भारतीय अर्थव्यवस्था/डिजिटल पेमेंट्स: 2020 पासून लागू असलेल्या UPI च्या शून्य-MDR प्रारूपामुळे बँका व NPCI यांच्यासाठी शाश्वततेचे प्रश्न निर्माण झाले होते, त्यामुळे सरकारने 2,000 रुपयांहून अधिक रकमेच्या उच्च-मूल्याच्या मर्चंट व्यवहारांवर लक्ष्यित 0.4% MDR लागू करून आर्थिक समावेशन (लहान रकमेचे व P2P व्यवहार मोफत ठेवणे) आणि व्यावसायिकदृष्ट्या व्यवहार्य पेमेंट परिसंस्थेची गरज यांच्यात समतोल साधला आहे. यापुढील वाटचालीत व्यापारी नोंदणी व डिजिटल स्वीकारार्हतेवर होणाऱ्या परिणामांचे निरीक्षण करतानाच, हा शुल्काचा बोजा लहान व्यापारी किंवा ग्राहकांवर ढकलला जाणार नाही याची दक्षता घेणे आवश्यक आहे.
PYQ connection
A question UPSC has already asked on this
Consider the following statements:
- National Payments Corporation of India (NPCI) helps in promoting the financial inclusion in the country.
- NPCI has launched RuPay, a card payment scheme.
Which of the statements given above is/are correct?
- 1 only
- 2 only
- Both 1 and 2
- Neither 1 nor 2
उत्तर पहा
उत्तर: C
Why this matters: today's issue is directly connected to a concept UPSC has already tested. Read the story with this question in mind.
Practise this PYQ →Quick recall
Answer before you reveal
यूपीआय (UPI) व्यवहारांवर अलीकडेच लागू करण्यात आलेल्या मर्चंट डिस्काउंट रेट (Merchant Discount Rate - MDR) संदर्भात, खालील विधाने विचारात घ्या:
- 0.4% एमडीआर (MDR) हा 2,000 रुपयांपेक्षा जास्त रकमेच्या व्यक्ती-ते-व्यक्ती (person-to-person) यूपीआय व्यवहारांना लागू होतो.
- युनिफाइड पेमेंट्स इंटरफेस (Unified Payments Interface) हे नॅशनल पेमेंट्स कॉर्पोरेशन ऑफ इंडियाद्वारे (National Payments Corporation of India) चालवले जाते. वरीलपैकी कोणते/कोणती विधान/विधाने बरोबर आहे/आहेत?
- केवळ 1
- केवळ 2
- 1 आणि 2 दोन्ही
- 1 किंवा 2 दोन्हीही नाहीत
उत्तर पहा
उत्तर: B — 0.4% एमडीआर (MDR) हा केवळ 2,000 रुपयांपेक्षा जास्त रकमेच्या व्यापारी (merchant) व्यवहारांना लागू होतो; व्यक्ती-ते-व्यक्ती हस्तांतरण मोफतच राहते, त्यामुळे विधान 1 चुकीचे आहे. यूपीआय (UPI) हे नॅशनल पेमेंट्स कॉर्पोरेशन ऑफ इंडियाद्वारे (NPCI) चालवले जाते, त्यामुळे विधान 2 बरोबर आहे.
Convert this topic into marks
Today's 10-MCQ test · instant analysis · Powered by AdaptIQ