← 15 September 2026's Current Affairs · Polity GS-2 Prelims ★★★★☆ Mains ★★★★★
आदिवासी जमिनीसंबंधी प्रकरणांत ग्रामसभेचे अधिकार संकुचित होत असल्याबद्दल चिंता व्यक्त
बातमीत का?
आदिवासी क्षेत्रांतील जमीन व्यवहार रोखण्याचा अधिकार एका ग्रामसभेकडे — पेसा (PESA) चे अधिकार आता क्षीण होत आहेत
आदिवासी जमिनीवर परिणाम करणाऱ्या निर्णयांमध्ये पेसा (PESA), १९९६ अंतर्गत ग्रामसभेच्या अधिकारांची होत असलेली झीज याबाबत चिंता व्यक्त करण्यात आली आहे.
Why it matters: asked in UPSC 2012; GS-2 core
What you need to know
2 मिनिटे
अनुसूचित क्षेत्रांतील आदिवासी जमिनीवर परिणाम करणाऱ्या निर्णयांमध्ये ग्रामसभेच्या अधिकारांची होत असलेली झीज याबाबत चिंता व्यक्त करण्यात आली आहे.
पंचायत (अनुसूचित क्षेत्रांपर्यंत विस्तार) अधिनियम, १९९६ (Panchayats (Extension to Scheduled Areas) Act, PESA) हा घटनेच्या भाग IX मधील पंचायतींसंबंधीच्या तरतुदी पाचव्या अनुसूचीतील अनुसूचित क्षेत्रांपर्यंत, आदिवासी परंपरांना अनुसरून आवश्यक बदल करून, विस्तारित करतो.
पेसा (PESA) ग्रामसभेला गाव विकास आराखडे मंजूर करण्याचा, गौण वनोपजाचे व्यवस्थापन करण्याचा आणि या क्षेत्रांतील जमीन संपादनापूर्वी सल्लामसलत घेतली जाण्याचा अधिकार देतो.
स्रोत: The Hindu · Topper IAS editorial
महत्त्वाची तथ्ये
Remember these
- पेसा (PESA), १९९६ हा घटनेच्या भाग IX मधील पंचायतविषयक तरतुदी आदिवासी परंपरांनुसार बदल करून पाचव्या अनुसूचीतील अनुसूचित क्षेत्रांपर्यंत विस्तारित करतो
- पेसा अंतर्गत गाव विकास आराखडे हाती घेण्यापूर्वी ग्रामसभेची मंजुरी आवश्यक असते
- अनुसूचित क्षेत्रांतील गौण वनोपजाचे व्यवस्थापन करण्याचा अधिकार ग्रामसभेला देण्यात आला आहे
- अनुसूचित क्षेत्रांतील जमीन संपादनापूर्वी ग्रामसभेशी पूर्व सल्लामसलत अनिवार्य आहे
- आदिवासी जमिनीसंबंधीच्या निर्णयांत ग्रामसभेच्या या अधिकारांची झीज होत असल्याबद्दल आता चिंता व्यक्त करण्यात आली आहे
पूर्व · मुख्य
How the exam will ask it
पूर्व
- पेसा (PESA), १९९६ हा घटनेचा भाग IX आदिवासी परंपरांनुसार आवश्यक बदल करून पाचव्या अनुसूचीतील अनुसूचित क्षेत्रांपर्यंत विस्तारित करतो
- पेसा अंतर्गत अनुसूचित क्षेत्रांतील जमीन संपादनापूर्वी ग्रामसभेशी सल्लामसलत करणे आवश्यक आहे
- पेसा अंतर्गत ग्रामसभेला गौण वनोपजाचे व्यवस्थापन करण्याचा अधिकार आहे
- अनुसूचित क्षेत्रांतील गाव विकास आराखड्यांना ग्रामसभा मंजुरी देते
मुख्य
GS पेपर २ - राज्यशास्त्र/अनुसूचित क्षेत्रांतील पंचायती राज. पेसा (PESA), १९९६ अंतर्गत ग्रामसभेच्या अधिकारांची होत असलेली झीज आदिवासी स्वशासन आणि पाचव्या अनुसूचीतील क्षेत्रांतील जमीन संपादनापूर्वीच्या अनिवार्य सल्लामसलत या संरक्षक तरतुदीला दुर्बल करते, त्यामुळे जमीन हस्तांतरणाचा आणि वन हक्क कायद्याच्या (Forest Rights Act) भावनेशी विसंगतीचा धोका निर्माण होतो; यावर उपाय म्हणजे राज्य पातळीवर पेसा नियमांची कठोर अंमलबजावणी आणि राज्यांच्या पंचायत कायद्यांची केंद्रीय कायद्याशी सुसंगती साधणे.
PYQ connection
A question UPSC has already asked on this
In the areas covered under the Panchayat (Extension to the Scheduled Areas) Act, 1996, what is the role/power of Gram Sabha?
- Gram Sabha has the power to prevent alienation of land in the Scheduled Areas.
- Gram Sabha has the ownership of minor forest produce.
- Recommendation of Gram Sabha is required for granting prospecting licence or mining lease for any mineral in the Scheduled Areas.
Which of the statements given above is/are correct?
- 1 only
- 1 and 2 only
- 2 and 3 only
- 1, 2 and 3
उत्तर पहा
उत्तर: B
Why this matters: today's issue is directly connected to a concept UPSC has already tested. Read the story with this question in mind.
Practise this PYQ →Quick recall
Answer before you reveal
पंचायत (अनुसूचित क्षेत्रांना विस्तार) अधिनियम, 1996 (PESA) च्या संदर्भात, खालील विधाने विचारात घ्या:
- हा अधिनियम पंचायतींशी संबंधित संविधानाच्या भाग IX च्या तरतुदी पाचव्या अनुसूचीअंतर्गत येणाऱ्या अनुसूचित क्षेत्रांपर्यंत विस्तारित करतो.
- PESA क्षेत्रांतील ग्रामसभांची गाव विकास योजना मंजूर करण्यात किंवा गौण वनोपजाचे व्यवस्थापन करण्यात कोणतीही भूमिका नाही. वरील विधानांपैकी कोणते/कोणती बरोबर आहे/आहेत?
- केवळ 1
- केवळ 2
- 1 आणि 2 दोन्ही
- ना 1 ना 2
उत्तर पहा
उत्तर: A — PESA, 1996 पंचायतविषयक तरतुदी पाचव्या अनुसूचीतील अनुसूचित क्षेत्रांपर्यंत विस्तारित करतो, त्यामुळे विधान 1 बरोबर आहे. प्रत्यक्षात हा अधिनियम ग्रामसभांना विकास योजना मंजूर करण्याचा आणि गौण वनोपजाचे व्यवस्थापन करण्याचा अधिकार देतो, त्यामुळे विधान 2 चुकीचे आहे.
Convert this topic into marks
Today's 10-MCQ test · instant analysis · Powered by AdaptIQ