← 17 September 2026's Current Affairs · Science & Tech GS-3 Prelims ★★★★★ Mains ★★★★☆
कक्षेतील शस्त्रे बाह्य अवकाश कायद्याच्या मर्यादांची कसोटी पाहत आहेत
बातमीत का?
उपग्रहविरोधी क्षेपणास्त्रांवर बंदी घालणारा कोणताही करार नाही: मिशन शक्तीमागील बाह्य अवकाश कराराची त्रुटी
कक्षेतील वाढती लष्करी हालचाल १९६७ च्या बाह्य अवकाश कराराच्या (Outer Space Treaty) मर्यादांची कसोटी पाहत आहे, कारण हा करार पारंपरिक उपग्रहविरोधी शस्त्रांवर बंदी घालत नाही.
Why it matters: asked in UPSC 2009; GS-3 core; factual, Prelims-type
What you need to know
2 मिनिटे
उपग्रहविरोधी शस्त्रे आणि दुहेरी-उपयोगी (dual-use) उपग्रह यांसह कक्षेतील वाढत्या लष्करी हालचालींमुळे १९६७ च्या बाह्य अवकाश कराराच्या (Outer Space Treaty) मर्यादा तपासल्या जात आहेत.
हा करार कक्षेत सामूहिक विनाशाची शस्त्रे (weapons of mass destruction) ठेवण्यास मनाई करतो, मात्र पारंपरिक उपग्रहविरोधी शस्त्रांवर बंदी घालत नाही.
अनेक देशांनी स्वतःचेच उपग्रह कक्षेत नष्ट करून उपग्रहविरोधी क्षमता सिद्ध केली आहे, आणि अशा चाचण्यांमुळे निर्माण होणाऱ्या अवकाश ढिगाऱ्यावरून (space debris) त्यांच्यावर टीका झाली आहे.
भारताने २०१९ मध्ये स्वतःची उपग्रहविरोधी क्षेपणास्त्र चाचणी, मिशन शक्ती (Mission Shakti), घेतली आणि अशी क्षमता दाखवणारा चौथा देश ठरला.
संयुक्त राष्ट्रांना (United Nations) उपग्रहविरोधी शस्त्रांवर विशेषतः बंदी घालणारा बंधनकारक करार तयार करण्यात अद्याप यश आलेले नाही.
स्रोत: The Hindu · Topper IAS editorial
महत्त्वाची तथ्ये
Remember these
- बाह्य अवकाश करार (१९६७) केवळ कक्षेतील सामूहिक विनाशाच्या शस्त्रांवर बंदी घालतो, पारंपरिक उपग्रहविरोधी शस्त्रांवर नाही
- भारताची मिशन शक्ती (२०१९) ही एक उपग्रहविरोधी क्षेपणास्त्र चाचणी होती
- उपग्रहविरोधी क्षमता दाखवणारा भारत चौथा देश ठरला
- उपग्रहविरोधी चाचण्यांमुळे अवकाश ढिगारा (space debris) निर्माण होतो, ज्यामुळे आंतरराष्ट्रीय टीका होते
- उपग्रहविरोधी शस्त्रांवर विशेषतः बंदी घालणारा बंधनकारक करार तयार करण्यात संयुक्त राष्ट्रांना अद्याप यश आलेले नाही
पूर्व · मुख्य
How the exam will ask it
पूर्व
- बाह्य अवकाश करार, १९६७ हा पृथ्वीभोवतीच्या कक्षेत सामूहिक विनाशाची शस्त्रे ठेवण्यास प्रतिबंध करतो.
- भारताने २०१९ मध्ये राबवलेल्या मिशन शक्तीने उपग्रहविरोधी क्षेपणास्त्र क्षमता सिद्ध केली.
- उपग्रहविरोधी क्षमता दाखवणारा भारत चौथा देश होता.
- बाह्य अवकाश करार पारंपरिक उपग्रहविरोधी शस्त्रांवर बंदी घालत नाही.
मुख्य
जीएस पेपर ३ (विज्ञान व तंत्रज्ञान / अवकाश) आणि जीएस पेपर २ (आंतरराष्ट्रीय करार/संस्था): वाढत्या उपग्रहविरोधी चाचण्या आणि दुहेरी-उपयोगी उपग्रहांमुळे १९६७ च्या बाह्य अवकाश कराराची त्रुटी उघड होते, कारण हा करार केवळ कक्षेतील सामूहिक विनाशाच्या शस्त्रांवर बंदी घालतो, त्यामुळे पारंपरिक उपग्रहविरोधी शस्त्रांना वाव मिळतो आणि धोकादायक अवकाश ढिगारा निर्माण होतो. यामुळे अवकाश सुरक्षा आणि कक्षीय अवकाशाच्या शाश्वत वापरासाठी धोका निर्माण होतो, तर संयुक्त राष्ट्रांना अशा शस्त्रांवर विशेषतः बंदी घालणारा बंधनकारक करार अद्याप करता आलेला नाही; पुढील मार्ग म्हणजे अद्ययावत बहुपक्षीय अवकाश प्रशासन (multilateral space governance) आणि ढिगारा-निवारण मानके (debris-mitigation norms).
PYQ connection
A question UPSC has already asked on this
In the context of Indian defence, consider the following statements:
- The Shourya missile flies with a speed of more than 8 Mach.
- The range of Shourya missile is more than 1600 km.
Which of the statements given above is/are correct?
- 1 only
- 2 only
- Both 1 and 2
- Neither 1 nor 2
उत्तर पहा
उत्तर: D
Why this matters: today's issue is directly connected to a concept UPSC has already tested. Read the story with this question in mind.
Practise this PYQ →Quick recall
Answer before you reveal
अनिवार्य कर्मचारी भविष्य निर्वाह निधी व्याप्तीसाठीची वेतन मर्यादा २५,००० रुपयांपर्यंत वाढवण्यात आली, जी कोणत्या वर्षापासून लागू असलेल्या मर्यादेच्या जागी आली?
- २०१०
- २०१२
- २०१४
- २०१६
उत्तर पहा
उत्तर: C — EPFO ची १५,००० रुपयांची वेतन मर्यादा २०१४ पासून अपरिवर्तित होती; नवीन २५,००० रुपयांची मर्यादा ही गेल्या १२ वर्षांतील पहिली सुधारणा आहे.
Convert this topic into marks
Today's 10-MCQ test · instant analysis · Powered by AdaptIQ