← 15 September 2026's Current Affairs · Science & Tech GS-1 Prelims ★★★☆☆ Mains ★★☆☆☆
नैऋत्य मान्सूनची माघार जवळ आल्याचे आयएमडीचे संकेत
बातमीत का?
एकाच कोरड्या दिवसाने ते संपत नाही: मान्सून माघारीची घोषणा करणारे आयएमडीचे तीन निकष
पर्जन्यमान, आर्द्रता आणि वात-अभिसरण या निकषांच्या आधारे भारतीय हवामानशास्त्र विभागाने (आयएमडी) नैऋत्य मान्सूनच्या माघारीचे संकेत दिले आहेत.
Why it matters: general awareness
What you need to know
2 मिनिटे
देशाच्या काही भागांत अजूनही पाऊस सुरू असतानाच, नैऋत्य मान्सूनची माघार जवळ आली असल्याचे भारतीय हवामानशास्त्र विभागाने (इंडिया मेटिऑरॉलॉजिकल डिपार्टमेंट, आयएमडी) सूचित केले आहे.
आयएमडी मान्सूनच्या माघारीची घोषणा केवळ एका कोरड्या दिवसावरून करत नाही, तर पर्जन्यमान व आर्द्रतेत सातत्याने होणारी घट आणि संबंधित प्रदेशावर प्रति-चक्रवाती (अँटी-सायक्लॉनिक) वात-अभिसरण स्थिर होणे, अशा निकषांच्या आधारे ती केली जाते.
नैऋत्य मान्सून हा भारताच्या वार्षिक पर्जन्यमानाचा आणि खरीप पिकांच्या सिंचनाचा प्रमुख स्रोत असतो.
स्रोत: Indian Express · Topper IAS editorial
महत्त्वाची तथ्ये
Remember these
- आयएमडी नैऋत्य मान्सूनच्या माघारीची घोषणा तीन निकषांवर आधारित करते: पर्जन्यमानातील सातत्यपूर्ण घट, घटलेली आर्द्रता आणि संबंधित प्रदेशावरील प्रति-चक्रवाती वात-अभिसरण.
- केवळ एक कोरडा दिवस माघारीची घोषणा करण्यासाठी पुरेसा नसतो.
- नैऋत्य मान्सून भारताच्या वार्षिक पर्जन्यमानाचा मोठा वाटा पुरवतो.
- नैऋत्य मान्सूनचा पाऊस हा खरीप पिकांच्या सिंचनाचा प्रमुख स्रोत आहे.
- माघार ही एक हळूहळू, प्रदेशनिहाय होणारी प्रक्रिया असल्याने, माघार जवळ येत असतानाही देशाच्या काही भागांत पाऊस सुरूच राहतो.
पूर्व · मुख्य
How the exam will ask it
पूर्व
- आयएमडी पर्जन्यमान व आर्द्रतेत सातत्यपूर्ण घट झाल्यानंतरच मान्सूनच्या माघारीची घोषणा करते, एकाच कोरड्या टप्प्यावरून नाही.
- संबंधित प्रदेशावर प्रति-चक्रवाती वात-अभिसरण स्थिर होणे हा आयएमडीच्या माघार-निकषांपैकी एक आहे.
- नैऋत्य मान्सून भारताच्या वार्षिक पर्जन्यमानाचा मोठा भाग पुरवतो आणि खरीप पिकांना सिंचन करतो.
मुख्य
जीएस पेपर १ - भूगोल (भारतीय मान्सून). नैऋत्य मान्सूनच्या माघारीची वेळ खरीप पिकांच्या काढणीवर आणि रब्बी पेरणीच्या वेळापत्रकावर थेट परिणाम करते, त्यामुळे आयएमडीचा निकषाधारित दृष्टिकोन (पर्जन्यमान, आर्द्रता, वात-अभिसरण) निश्चित दिनदर्शिका-तारखेपेक्षा अधिक विश्वासार्ह ठरतो. वाढत्या हवामान बदलत्या स्वरूपामुळे, कृषी नियोजन आणि जलस्रोत व्यवस्थापनासाठी माघारीचे अचूक भाकीत आवश्यक आहे.
Quick recall
Answer before you reveal
भारतीय हवामान विभाग (IMD) नैऋत्य मोसमी पावसाच्या (मान्सून) माघारीची घोषणा खालीलपैकी कोणत्या निकषांच्या आधारे करतो?
- देशात कोठेही एक दिवस पाऊस न पडणे
- पर्जन्यमान आणि आर्द्रतेत सातत्यपूर्ण घट, तसेच त्या क्षेत्रावर प्रति-चक्रवाताची (अँटी-सायक्लोन) निर्मिती
- गृह मंत्रालयाकडून मिळालेला निर्देश
- केवळ ईशान्य मोसमी पावसाची सुरुवात तारीख
उत्तर पहा
उत्तर: B — भारतीय हवामान विभाग मोसमी पावसाच्या माघारीची घोषणा अशा निकषांच्या आधारे करतो, ज्यामध्ये लक्षणीय पावसाची सातत्यपूर्ण अनुपस्थिती, आर्द्रतेच्या प्रमाणात घट आणि त्या क्षेत्रावर प्रति-चक्रवाती परिसंचरण स्थापित होणे यांचा समावेश होतो, न की केवळ एका कोरड्या दिवसाचा.
Convert this topic into marks
Today's 10-MCQ test · instant analysis · Powered by AdaptIQ