← 17 September 2026's Current Affairs · Science & Tech GS-3 Prelims ★★★★★ Mains ★★★★☆
ਪੰਧ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰ ਬਾਹਰੀ ਪੁਲਾੜ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਦੇ ਹਨ
ਖ਼ਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ?
ਕੋਈ ਸੰਧੀ ਐਂਟੀ-ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਮਿਜ਼ਾਈਲਾਂ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਨਹੀਂ ਲਾਉਂਦੀ: ਮਿਸ਼ਨ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਬਾਹਰੀ ਪੁਲਾੜ ਸੰਧੀ ਦਾ ਖ਼ਲਾਅ
ਪੰਧ ਵਿੱਚ ਵਧਦੀ ਫ਼ੌਜੀ ਸਰਗਰਮੀ 1967 ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਪੁਲਾੜ ਸੰਧੀ (Outer Space Treaty) ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਰਵਾਇਤੀ ਐਂਟੀ-ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਹਥਿਆਰਾਂ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਨਹੀਂ ਲਾਉਂਦੀ।
Why it matters: asked in UPSC 2009; GS-3 core; factual, Prelims-type
What you need to know
2 ਮਿੰਟ
ਐਂਟੀ-ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਦੋਹਰੇ-ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੇ (dual-use) ਸੈਟੇਲਾਈਟਾਂ ਸਮੇਤ ਪੰਧ ਵਿੱਚ ਵਧਦੀ ਫ਼ੌਜੀ ਸਰਗਰਮੀ, 1967 ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਪੁਲਾੜ ਸੰਧੀ (Outer Space Treaty) ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਪੰਧ ਵਿੱਚ ਸਮੂਹਿਕ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੇ ਹਥਿਆਰ (weapons of mass destruction) ਰੱਖਣ 'ਤੇ ਰੋਕ ਲਾਉਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਰਵਾਇਤੀ ਐਂਟੀ-ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਹਥਿਆਰਾਂ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਨਹੀਂ ਲਾਉਂਦੀ।
ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੈਟੇਲਾਈਟਾਂ ਨੂੰ ਪੰਧ ਵਿੱਚ ਤਬਾਹ ਕਰਕੇ ਐਂਟੀ-ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਜਿਹੇ ਪਰੀਖਣਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮਲਬੇ (debris) ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਆਲੋਚਨਾ ਹੋਈ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਨੇ 2019 ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਖੁਦ ਦਾ ਐਂਟੀ-ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਪਰੀਖਣ, ਮਿਸ਼ਨ ਸ਼ਕਤੀ (Mission Shakti), ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਮਰੱਥਾ ਦਿਖਾਉਣ ਵਾਲਾ ਚੌਥਾ ਦੇਸ਼ ਬਣ ਗਿਆ।
ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ (United Nations) ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਐਂਟੀ-ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਹਥਿਆਰਾਂ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਬੰਧਨਕਾਰੀ (binding) ਸੰਧੀ ਲਈ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਸਰੋਤ: The Hindu · Topper IAS editorial
ਮੁੱਖ ਤੱਥ
Remember these
- ਬਾਹਰੀ ਪੁਲਾੜ ਸੰਧੀ (1967) ਸਿਰਫ਼ ਪੰਧ ਵਿੱਚ ਸਮੂਹਿਕ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ 'ਤੇ ਹੀ ਰੋਕ ਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਰਵਾਇਤੀ ਐਂਟੀ-ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਹਥਿਆਰਾਂ 'ਤੇ ਨਹੀਂ
- ਭਾਰਤ ਦਾ ਮਿਸ਼ਨ ਸ਼ਕਤੀ (2019) ਇੱਕ ਐਂਟੀ-ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਪਰੀਖਣ ਸੀ
- ਭਾਰਤ ਐਂਟੀ-ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਸਮਰੱਥਾ ਦਿਖਾਉਣ ਵਾਲਾ ਚੌਥਾ ਦੇਸ਼ ਬਣ ਗਿਆ
- ਐਂਟੀ-ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਪਰੀਖਣ ਪੁਲਾੜ ਮਲਬਾ (space debris) ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਆਲੋਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ
- ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਐਂਟੀ-ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਹਥਿਆਰਾਂ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਬੰਧਨਕਾਰੀ ਸੰਧੀ ਲਈ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ
ਪ੍ਰੀਲਿਮਜ਼ · ਮੇਨਜ਼
How the exam will ask it
ਪ੍ਰੀਲਿਮਜ਼
- ਬਾਹਰੀ ਪੁਲਾੜ ਸੰਧੀ, 1967 ਧਰਤੀ ਦੇ ਪੰਧ ਵਿੱਚ ਸਮੂਹਿਕ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਰੱਖਣ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾਉਂਦੀ ਹੈ।
- ਮਿਸ਼ਨ ਸ਼ਕਤੀ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਵੱਲੋਂ 2019 ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਨੇ ਐਂਟੀ-ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।
- ਭਾਰਤ ਐਂਟੀ-ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਸਮਰੱਥਾ ਦਿਖਾਉਣ ਵਾਲਾ ਚੌਥਾ ਦੇਸ਼ ਸੀ।
- ਬਾਹਰੀ ਪੁਲਾੜ ਸੰਧੀ ਰਵਾਇਤੀ ਐਂਟੀ-ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਹਥਿਆਰਾਂ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਨਹੀਂ ਲਾਉਂਦੀ।
ਮੇਨਜ਼
GS ਪੇਪਰ 3 (ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ / ਪੁਲਾੜ) ਅਤੇ GS ਪੇਪਰ 2 (ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਧੀਆਂ/ਸੰਸਥਾਵਾਂ): ਵਧਦੇ ਐਂਟੀ-ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਪਰੀਖਣ ਅਤੇ ਦੋਹਰੇ-ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੇ ਸੈਟੇਲਾਈਟ 1967 ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਪੁਲਾੜ ਸੰਧੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖ਼ਲਾਅ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਧ ਵਿੱਚ ਸਮੂਹਿਕ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ 'ਤੇ ਹੀ ਰੋਕ ਲਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਵਾਇਤੀ ਐਂਟੀ-ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਪੁਲਾੜ ਮਲਬਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਲਾੜ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਪੰਧੀ ਖੇਤਰ (orbital space) ਦੀ ਟਿਕਾਊ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਖ਼ਤਰੇ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਅਜੇ ਤੱਕ ਅਜਿਹੇ ਹਥਿਆਰਾਂ 'ਤੇ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਬੰਧਨਕਾਰੀ ਸੰਧੀ ਲਈ ਗੱਲਬਾਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ ਹੈ; ਅੱਗੇ ਦਾ ਰਾਹ ਅੱਪਡੇਟ ਕੀਤੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਪੁਲਾੜ ਸ਼ਾਸਨ (multilateral space governance) ਅਤੇ ਮਲਬਾ-ਘਟਾਊ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ।
PYQ connection
A question UPSC has already asked on this
In the context of Indian defence, consider the following statements:
- The Shourya missile flies with a speed of more than 8 Mach.
- The range of Shourya missile is more than 1600 km.
Which of the statements given above is/are correct?
- 1 only
- 2 only
- Both 1 and 2
- Neither 1 nor 2
ਜਵਾਬ ਵੇਖੋ
ਜਵਾਬ: D
Why this matters: today's issue is directly connected to a concept UPSC has already tested. Read the story with this question in mind.
Practise this PYQ →Quick recall
Answer before you reveal
ਕਰਮਚਾਰੀ ਭਵਿੱਖ ਨਿਧੀ ਅਧੀਨ ਲਾਜ਼ਮੀ ਕਵਰੇਜ ਲਈ ਤਨਖਾਹ ਸੀਮਾ ਵਧਾ ਕੇ 25,000 ਰੁਪਏ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਿਹੜੇ ਸਾਲ ਤੋਂ ਲਾਗੂ ਸੀਮਾ ਦੀ ਥਾਂ ਲਈ?
- 2010
- 2012
- 2014
- 2016
ਜਵਾਬ ਵੇਖੋ
ਜਵਾਬ: C — EPFO ਦੀ 15,000 ਰੁਪਏ ਦੀ ਤਨਖਾਹ ਸੀਮਾ 2014 ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਬਦਲਾਅ ਦੇ ਲਾਗੂ ਸੀ; ਨਵੀਂ 25,000 ਰੁਪਏ ਦੀ ਸੀਮਾ 12 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਸੋਧ ਹੈ।
Convert this topic into marks
Today's 10-MCQ test · instant analysis · Powered by AdaptIQ