← 17 September 2026's Current Affairs · Economy GS-2 Prelims ★★★★★ Mains ★★★★★
રાજ્યોએ ખાણ અને ખનિજ સુધારા જોગવાઈઓ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી
સમાચારમાં કેમ?
રાજ્યો રોયલ્ટી ઉપરાંત ખનિજ અધિકારો પર કર લગાવી શકે છે: સમવર્તી યાદી પરનો MMDR સુધારા વિવાદ
રાજ્ય સરકારોએ નિર્દેશ કર્યો છે કે ખાણ અને ખનિજ (વિકાસ અને નિયમન) અધિનિયમમાં કરાયેલા સુધારાઓ ખનિજ સંસાધનો અને રોયલ્ટી આવક પર તેમનું નિયંત્રણ ઘટાડે છે.
Why it matters: asked in UPSC 2025; GS-2 core; factual, Prelims-type
What you need to know
2 મિનિટ
રાજ્ય સરકારોએ ચિંતા વ્યક્ત કરી છે કે ખાણ અને ખનિજ (વિકાસ અને નિયમન) અધિનિયમ, 1957માં તાજેતરમાં કરાયેલા સુધારાઓ ખનિજ સંસાધનો અને રોયલ્ટી સાથે જોડાયેલી આવક પર તેમનું નિયંત્રણ મર્યાદિત કરે છે.
ખાણકામ અને ખનિજ વિકાસ સમવર્તી યાદી (Concurrent List)માં આવે છે, પરંતુ આ અધિનિયમ કેન્દ્ર સરકારને ખાણ પટ્ટાઓનું નિયમન કરવા અને મહત્વપૂર્ણ ખનિજોની હરાજી કરવા માટે નોંધપાત્ર સત્તા આપે છે.
રાજ્યોની દલીલ છે કે વ્યૂહાત્મક અને મહત્વપૂર્ણ ખનિજો માટેના બ્લોકને સૂચિત કરવા અને હરાજી કરવાની કેન્દ્રને મળેલી સત્તા તેમના પ્રદેશમાં આવેલા સંસાધનો પરનો તેમનો અધિકાર ઘટાડે છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે અગાઉ ચુકાદો આપ્યો છે કે રાજ્ય સરકારો કેન્દ્રીય રોયલ્ટી ઉપરાંત ખનિજ અધિકારો પર કર લગાવી શકે છે.
સ્રોત: The Hindu · Topper IAS editorial
મુખ્ય તથ્યો
Remember these
- ખાણ અને ખનિજ (વિકાસ અને નિયમન) અધિનિયમ, 1957 ભારતમાં ખાણ પટ્ટા અને ખનિજ નિયમનનું સંચાલન કરે છે
- ખાણકામ અને ખનિજ વિકાસ બંધારણની સમવર્તી યાદીમાં મૂકવામાં આવ્યા છે
- તાજેતરના MMDR સુધારાઓ કેન્દ્ર સરકારને વ્યૂહાત્મક અને મહત્વપૂર્ણ ખનિજો માટેના બ્લોકને સૂચિત કરવા અને હરાજી કરવાની મંજૂરી આપે છે
- રાજ્યોની દલીલ છે કે આનાથી તેમના પ્રદેશમાં આવેલા ખનિજ સંસાધનો અને રોયલ્ટી સાથે જોડાયેલી આવક પરનું તેમનું નિયંત્રણ ઘટે છે
- સુપ્રીમ કોર્ટે ચુકાદો આપ્યો છે કે રાજ્ય સરકારો કેન્દ્રીય રોયલ્ટી ઉપરાંત ખનિજ અધિકારો પર કર લગાવી શકે છે
પ્રિલિમ્સ · મેઇન્સ
How the exam will ask it
પ્રિલિમ્સ
- ખાણકામ અને ખનિજ વિકાસ ભારતીય બંધારણની સમવર્તી યાદી હેઠળ આવે છે.
- MMDR અધિનિયમ, 1957 કેન્દ્ર સરકારને ખાણ પટ્ટાઓનું નિયમન કરવા અને મહત્વપૂર્ણ ખનિજોની હરાજી કરવાની સત્તા આપે છે.
- સુપ્રીમ કોર્ટે કેન્દ્રને ચૂકવવામાં આવતી રોયલ્ટી ઉપરાંત ખનિજ અધિકારો પર કર લગાવવાની રાજ્ય સરકારોની સત્તાને માન્ય રાખી છે.
મેઇન્સ
આ મુદ્દો GS Paper 2 (રાજ્યવ્યવસ્થા/કેન્દ્ર-રાજ્ય સંબંધો) હેઠળ આવે છે. MMDR સુધારાની જોગવાઈઓ, જે કેન્દ્રને મહત્વપૂર્ણ ખનિજ બ્લોકને સૂચિત કરવા અને હરાજી કરવાની મંજૂરી આપે છે, તેણે તેમના પ્રદેશમાં આવેલા સંસાધનો પર રાજ્યોનો અધિકાર ઘટાડ્યો છે, અને ખાણકામ સમવર્તી યાદીનો વિષય હોવાથી આ રાજકોષીય સંઘવાદ (fiscal federalism) પર તાણ ઊભી કરે છે. રાષ્ટ્રીય વ્યૂહાત્મક ખનિજ જરૂરિયાતોને રાજ્યોના સંસાધન અધિકારો સાથે સંતુલિત કરવા માટે આવક-વહેંચણી સૂત્રો અને પરામર્શાત્મક હરાજી પદ્ધતિઓ ધરાવતા સહકારી અભિગમની જરૂર છે.
PYQ connection
A question UPSC has already asked on this
Consider the following statements: I. India has joined the Minerals Security Partnership as a member. II. India is a resource-rich country in all the 30 critical minerals that it has identified. III. The Parliament in 2023 has amended the Mines and Minerals (Development and Regulation) Act, 1957 empowering the Central Government to exclusively auction mining lease and composite license for certain critical minerals. Which of the statements given above are correct?
- I and II only
- II and III only
- I and III only
- I, II and III
જવાબ જુઓ
જવાબ: C
Why this matters: today's issue is directly connected to a concept UPSC has already tested. Read the story with this question in mind.
Practise this PYQ →Quick recall
Answer before you reveal
કલ્યાણ કર્ણાટક ક્ષેત્રને વિશેષ દરજ્જો આપતો અનુચ્છેદ 371(જે), કયા વર્ષે બંધારણમાં ઉમેરવામાં આવ્યો હતો?
- 2009
- 2010
- 2014
- 2012
જવાબ જુઓ
જવાબ: D — 98મા બંધારણીય સુધારા અધિનિયમ, 2012એ અનુચ્છેદ 371(જે) ઉમેર્યો, જેણે કલ્યાણ કર્ણાટક (અગાઉના હૈદરાબાદ-કર્ણાટક ક્ષેત્ર)ને વિશેષ વિકાસ દરજ્જો આપ્યો.
Convert this topic into marks
Today's 10-MCQ test · instant analysis · Powered by AdaptIQ